جنوب بانك تومانيانس داير شده بود كه در سال 1304 شمسى به ساختمان حاج عبد الله قاسميان واقع در خيابان سپه منتقل گرديد . بانك تومانيانس بانك تومانيانس به صورت تجارتخانه‌اى بزرگ بود كه به كارهاى بانكى مىپرداخت . مؤسس آن ، هاراطون تومانيانس تاجرى بود كه از تبريز خشكبار و ابريشم و كالاهائى ديگر به خارج صادر نموده و آهن و مصنوعات فلزى وارد مىكرد . در سال 1270 فرزندان او موفق شدند در شهرهاى شمالى از جمله انزلى و رشت شعبه‌هائى داير كنند . فعاليتهاى اقتصادى اين موسسه در روسيه و ايران متفاوت بود . در روسيه سهام بعضى از شركتهاى بزرگ مانند شركت نوبل و شركت نفت باكو و شركت ليانازوف و بعضى ديگر از شركتها را در اختيار داشت و به معاملات بورس نيز مىپرداخت ولى در ايران فعاليتهاى آن تابع خصوصيات اقتصادى و اجتماعى مردم اين سرزمين بود . در هرحال برادران تومانيانس كرارا در نامه‌هاى خود كوشش داشتند خود را از اتباع ايران معرفى نموده مؤسسات تجارتى تومانيانس در روسيه را تابع تهران اعلام نمايند و از مزاياى تابعيت ايران بهره‌مند شوند . « 9 » شعبه‌هاى تجارتخانه تومانيانس در ايران در شهرهاى تهران ، تبريز ، رضائيه ، رشت ، انزلى ، قزوين ، مشهد ، شيراز و گرگان و شعبه‌هاى روسيه در شهرهاى باكو ، حاجى طرخان و مسكو داير بود . برادران تومانيانس با بعضى از بانكهاى اروپاى شرقى و مركزى نيز در تماس بودند و كارهاى خود را در وين ، برلين ، پاريس و قسطنطنيه بوسيلهء آنها انجام مىدادند . كار اين بانك پس از جنگ جهانى اول و انقلاب روسيه كه موجب از بين رفتن سرمايهء بانك شده بود به ورشكستگى كشيد . تنزل ارزش روبل كه پس از جنگ جهانى اول پيش آمد صرافانى را كه با اين بانك سروكار داشتند از پا درآورد . كار صرافى كه تا سال 1266 در ايران رونق داشت پس از برپا شدن بانكهاى خارجى و سلطه آنها بر امور ايران دچار بحران شد و تنها صرافان كوچك محلى مخصوصا در شهرهائى كه بانكها در آن شعبه‌اى نداشتند به كار خود ادامه مىدادند . طولى نكشيد كه بيشتر صرافان به ناچار از اين كار دست برداشتند و كار صرافى در ايران به كلى از رونق افتاد . موسسات غيربانكى هريك به سبب و علت معينى از ميان رفتند و تنها مؤسسهء بانكى كه در ايران باقى ماند بانك شاهنشاهى ايران بود . اين وضع چندين سال ادامه داشت و جز تعدادى از صرافان كوچك كسى ياراى كار و فعاليت در اين رشته اقتصادى را نداشت . بانك عثمانى اين بانك تنها مؤسسه خصوصى بود كه بعد از آن ورشكستگيهاى پياپى در مقام فعاليت بانكى در ايران برآمد « 10 » . بانك عثمانى در سال 1301 شمسى شعبه‌هائى در تهران و بعضى از شهرهاى مهم ايران از جمله رشت تأسيس نمود . به طورى كه مىگويند اولين مدير اين بانك در رشت ميرزا على اكبر ابريشمى از بازرگانان معروف و اهل تبريز بود . با توجه به گزارشهائى كه از سوى كنسولگرى ايران در باطوم براى دولت ايران فرستاده شده مىتوان فهميد كه بازرگانان از نظر پولى با مشكلاتى روبرو بوده‌اند . براى اطلاع از چگونگى امر به نقل مفاد 2 گزارش مىپردازد : گزارش شمارهء 215 كنسولگرى باطوم مورخ 21 شوال 1337 : « . . . چيزى كه مختصر سكته به معاملات تجارتى وارد مىكند نبودن پول ثابت در قفقازيه است و چون بن قفقازيه در اسلامبول قبول نمىشود بايد به منات نيكلا و كرنسكى تبديل شود . اين مسئله قيمت اجناس را به يك پايه و ميزان نگاه نداشته و هرروز بلكه هر ساعت قيمت اجناس مثل قيمت پول در ترقى و تنزل مىباشد و ممكن است از اين طريق خساراتى به معامله‌كنندگان وارد شود « 11 » . » گزارش شمارهء 216 كنسولگرى باطوم مورخ 21 شوال 1337 : نظر به اين‌كه نقره در تمام عالم ترقى كرده و پول دولت عليه هم نقره است تجار خارجه مخصوصا جماعت بنى اسرائيل سعى و جديت دارند كه پول نقره ايران را به وسايل مختلفه حمل به خارج نموده در خارجه به قيمت گزاف به فروش رسانند و مجددا پول طلا برده نقره خريدارى نمايند . اين مسئله اگر مدتى دوام پيدا كند و از طرف اولياى دولت عليه جلوگيرى نشود چيزى نخواهد گذشت كه قسمت عمدهء پول نقره حمل به خارج شده مقياس پول ايران تنزل و از اين طريق خسارت عمده متوجه دولت و اهالى شده صدمهء زيادى به اوضاع اقتصادى وارد خواهد آورد . در اين سالها بازرگانان ايران هنوز هم معاملاتى با روسيه داشتند . اطلاعيه‌اى كه در صفحهء 22 مجلهء تجارت ( سال اول شماره 12 - 1307 ) درج شده اشاره‌اى است در همين مورد : ( جدول صفحهء بعد ) مسكو - بر حسب امر كميسرى ملى اتحاد جماهير شوروى از 15 مارس تا 15 آوريل بازار مكاره بادكوبه مفتوح خواهد بود . كميسرى تجارت براى حسن استقبال از منافع اقتصاديات ملى و تجار ايران اوامرى صادر نموده است . ايران مىتواند 3 كرور منات برنج ، 4 كرور خشكبار ، 1 كرور ميشن و تيماج ، 600 هزار منات كنجد ، كرچك ، گردو ، بادام و مركبات به بازار بفرستد . پس از آن‌كه آرامش سياسى در ايران استقرار يافت دو مؤسسهء كوچك بانكى با سرمايه و هدف محدود تأسيس گرديد . بانك پهلوى قشون كه به منظور به كار انداختن پولهاى صندوق بازنشستگى درجه‌داران ارتش در سال 1304 تشكيل شد و مؤسسهء رهنى ايران كه با سرمايه‌اى ناچيز در سال 1305 براى معاملات رهنى داير گرديد . بانك سپه در رشت در سال 1306 داير شد . محل آن در خيابان امام خمينى ( پهلوى سابق ) طبقه بالاى چاپ زربافى بود و اولين رئيس اين بانك مسيو گدار نام داشت . اين بانك پس از برچيده شدن بانك شاهى و خريدن ساختمان آن ، به محل جديد منتقل گرديد .

--> ( 9 و 10 ) . تاريخ سى ساله بانك ملى ايران ( 1307 تا 1337 ) ، صفحهء 49 . ( 11 ) . مجلهء فلاحت و تجارت ، شمارهء 9 ، دورهء دوم ، صفحهء 342 .